پایه خلق تئوری استدلال است. این استدلال می تواند بصورت قیاسی یا deductive reasoning باشد  و یا استدلال استقرایی یا همان inductive reasoning.

برای آنها که معنای استقراء را نمی دانند یک مثال میزنم. یادم هست وقتی دردبیرستان درسال چهارم ریاضی بودم درکتاب ریاضی جدید به موضوع استقراء نیز پرداخته می شد. همانجا یادم هست یه روز مثالی رادر کتاب روشهای ریاضی جدید ( یا کتابی به این تشابه نام ) دیدم که یک پارادوکس ریاضی را مطرح میکرد.

نه مثل اینکه داستان سخت ترشد. اومدم استقراء رو توضیح بدم ، حالا موضوع پارادوکس ریاضی هم پیش آمد.

اصلا بگذریم. سعی میکنم همینطور که هست بدون مثال ذهنی ریاضی این مطلب رو توضیح بدم. بهتره به این مثال معروف در توصیف استدلال قیاسی و استدلال استقرایی توجه کنید:

دو جمله زیر را درنظر بگیرید:

1- حسن یک زمانی دانشجوی دانشگاه تهران بود. حسن الان شغل خوبی دارد.

2- رضا یک زمانی دانشجوی دانشگاه تهران بود. رضا الان شغل خوبی دارد.

ازاین دوجمله می توان استدلال کرد که :

فارغ التحصیلان دانشگاه تهران می توانند شغل خوبی پیدا کنند.

دراینجا ما از جزء به کل رسیده ایم. یعنی یک مشاهداتی داشته ایم و این مشاهدات را درکنار هم قرارداده ایم و درذهنمان به یک الگویی رسیده ایم ( الگویی که وضعیت شغلی فارغ التحصیلان دانشگاه تهران را درذهنمان ترسیم میکند)  و براساس این الگو یا Pattern می توانیم یک تئوری را درذهنمان درنظر داشته باشیم و آن تئوری این است که : "فارغ التحصیلان دانشگاه تهران می توانند شغل خوبی پیدا کنند".

 دراینجا اگر به شکل زیر نگاه کنید دقیقا درسمت چپ مشخص است که ما یک استدلال ازنوع استقرایی کرده ایم و عملیات generalization را انجام داده ایم و به مرزهای یک تئوری رسیده ایم.

حالا مثال دیگری می زنیم که به سمت راست این تصویر یا استدلال قیاسی اشاره می کند. اینجا داستان دقیقا برعکس قبل است:

فرض کنیم که جمله زیر را بصورت اثبات شده قبول داریم:

"فارغ التحصیلان دانشگاه تهران می توانند شغل خوبی پیدا کنند."

حالا می توان چنین گفت:

"من دانشجوی دانشگاه تهران هستم. بنابراین من می توانم درآینده شغل خوبی پیدا کنم."

دراینجا ما ازیک داستان جنرال که مورد قبول ما است به داستانهای ریز تر و specific تر رسیده ایم. دراینجا کاری که کرده ایم همان قیاس یا Compare است. یعنی خودمان را با بقیه دانشجویان دانشگاه تهران مقایسه کرده ایم و نتیجه گرفته ایم که ما هم درآینده صاحب شغل خوبی خواهیم بود.